Bài viết được tham vấn y khoa bởi PGS.TS.BS Phạm Thị Thanh Hiền, Nguyên Phó Giám đốc Trung tâm tư vấn Sức khoẻ sinh sản Kế hoạch hoá gia đình, Bệnh viện Phụ sản Trung ương.
Sau sinh, nhiều phụ nữ vẫn tiếp tục đối mặt với nguy cơ thiếu sắt do mất máu trong quá trình sinh nở và nhu cầu tạo sữa cho con. Việc bổ sung sắt đúng cách không chỉ giúp phòng ngừa thiếu máu, giảm mệt mỏi mà còn hỗ trợ cơ thể phục hồi nhanh hơn, đồng thời góp phần duy trì sức khỏe cho cả mẹ và bé.
Vì sao phụ nữ sau sinh vẫn cần bổ sung sắt?
Không ít bà mẹ cho rằng chỉ cần bổ sung sắt trong thai kỳ, còn sau sinh thì không còn cần thiết. Tuy nhiên, đây là quan niệm chưa đúng.
Trong quá trình mang thai, cơ thể người mẹ đã sử dụng một lượng lớn sắt để tạo máu và nuôi dưỡng thai nhi. Khi sinh, đặc biệt là sinh mổ hoặc mất máu nhiều, lượng sắt dự trữ tiếp tục giảm đáng kể. Nếu chế độ ăn không đáp ứng đủ nhu cầu hoặc mẹ đã thiếu sắt từ trước, nguy cơ thiếu máu sau sinh sẽ tăng cao.
Theo nhiều nghiên cứu, khoảng 30% phụ nữ sau sinh bị thiếu máu do thiếu sắt. Đây là tình trạng khá phổ biến nhưng dễ bị bỏ qua vì các triệu chứng thường bị nhầm với mệt mỏi thông thường sau sinh.
Thiếu sắt sau sinh ảnh hưởng như thế nào?
Sắt là thành phần quan trọng để tổng hợp hemoglobin trong hồng cầu, giúp vận chuyển oxy đến các cơ quan. Ngoài ra, khoáng chất này còn tham gia vào hoạt động của hệ miễn dịch và nhiều enzyme trong cơ thể.
Khi thiếu sắt, người mẹ có thể xuất hiện các biểu hiện như mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, da xanh, giảm tập trung, tim đập nhanh khi gắng sức, rụng tóc nhiều, móng tay giòn hoặc dễ gãy.
Tình trạng thiếu máu kéo dài còn làm giảm khả năng phục hồi sau sinh, tăng nguy cơ suy nhược, ảnh hưởng đến tâm trạng và có thể làm tăng nguy cơ trầm cảm sau sinh ở một số phụ nữ.
Đối với những bà mẹ nuôi con bằng sữa mẹ, thiếu sắt nghiêm trọng cũng có thể khiến cơ thể mệt mỏi, giảm khả năng chăm sóc trẻ và ảnh hưởng gián tiếp đến quá trình nuôi con.
Sau sinh nên bổ sung bao nhiêu sắt?
Nhu cầu bổ sung sắt sau sinh không giống nhau ở tất cả phụ nữ mà phụ thuộc vào tình trạng thiếu máu, lượng máu mất khi sinh và chỉ định của bác sĩ.
Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), phụ nữ sau sinh nên tiếp tục bổ sung 30-60 mg sắt nguyên tố mỗi ngày trong khoảng 6-12 tuần sau sinh để giảm nguy cơ thiếu máu và phục hồi dự trữ sắt của cơ thể.
Đối với những trường hợp thiếu máu do thiếu sắt đã được chẩn đoán hoặc mất máu nhiều sau sinh, bác sĩ có thể chỉ định liều điều trị cao hơn và thời gian sử dụng kéo dài hơn. Vì vậy, mẹ không nên tự ý tăng hoặc giảm liều bổ sung.
Bổ sung sắt từ thực phẩm như thế nào?
Viên uống sắt chỉ là một phần trong quá trình bổ sung. Song song với đó, chế độ ăn giàu sắt sẽ giúp cơ thể phục hồi hiệu quả hơn.
Những thực phẩm giàu sắt nên có trong thực đơn sau sinh gồm thịt bò, thịt nạc, gan động vật (ăn với lượng phù hợp), cá, hải sản, lòng đỏ trứng, các loại đậu, rau lá xanh đậm như rau bina, rau dền, cải bó xôi và các loại hạt.
Sắt từ thực phẩm có nguồn gốc động vật (sắt heme) thường được hấp thu tốt hơn sắt từ thực vật. Vì vậy, nên kết hợp đa dạng cả hai nguồn thực phẩm trong khẩu phần ăn hằng ngày.
Những thực phẩm giàu sắt nên có trong thực đơn sau sinh gồm thịt bò, thịt nạc, gan động vật (ăn với lượng phù hợp), cá, hải sản, lòng đỏ trứng, các loại đậu, rau lá xanh đậm như rau bina, rau dền, cải bó xôi và các loại hạt.
Làm thế nào để cơ thể hấp thu sắt tốt hơn?
Hiệu quả bổ sung sắt không chỉ phụ thuộc vào liều lượng mà còn liên quan đến cách sử dụng.
Thời điểm uống sắt thường được khuyến nghị là trước bữa ăn khoảng 30 phút hoặc giữa các bữa ăn nếu người mẹ không bị kích ứng dạ dày. Trường hợp uống lúc đói gây buồn nôn hoặc khó chịu, có thể uống sau ăn theo hướng dẫn của bác sĩ.
Vitamin C giúp tăng hấp thu sắt, vì vậy mẹ có thể uống viên sắt cùng nước cam, nước bưởi hoặc bổ sung thêm các loại trái cây giàu vitamin C như ổi, dâu tây, kiwi.
Ngược lại, không nên uống sắt cùng sữa, viên bổ sung canxi hoặc các thực phẩm giàu canxi vì canxi làm giảm khả năng hấp thu sắt. Khoảng cách giữa hai loại nên từ 2 giờ trở lên.
Ngoài ra, trà đặc và cà phê cũng có thể cản trở hấp thu sắt nên cần hạn chế sử dụng gần thời điểm uống thuốc.
Có nên tự ý uống sắt sau sinh?
Không phải tất cả phụ nữ sau sinh đều cần bổ sung sắt với cùng một liều lượng.
Nếu chế độ ăn đầy đủ và không có thiếu máu, việc sử dụng sắt kéo dài hoặc quá liều có thể dẫn đến dư thừa sắt. Tình trạng này cũng gây ảnh hưởng đến sức khỏe, thậm chí làm tăng nguy cơ tổn thương gan, rối loạn tiêu hóa hoặc ngộ độc sắt nếu sử dụng quá mức.
Do đó, trước khi bổ sung kéo dài, người mẹ nên được bác sĩ đánh giá tình trạng thiếu máu hoặc chỉ định xét nghiệm khi cần thiết.
Uống sắt bị táo bón phải làm sao?
Táo bón là tác dụng phụ khá thường gặp khi bổ sung sắt đường uống. Tuy nhiên, đây không phải là lý do để tự ý ngừng thuốc.
Nếu gặp tình trạng này, mẹ nên tăng lượng nước uống, bổ sung nhiều rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu chất xơ, đồng thời duy trì vận động nhẹ nhàng sau sinh khi sức khỏe cho phép.
Trong trường hợp táo bón kéo dài hoặc khó chịu nhiều, nên trao đổi với bác sĩ để được điều chỉnh loại sắt hoặc hướng dẫn sử dụng phù hợp hơn. Hiện nay có một số dạng sắt hữu cơ được đánh giá là dễ hấp thu và ít gây táo bón hơn so với một số chế phẩm sắt vô cơ.
Khi nào cần đi khám?
Phụ nữ sau sinh nên đến cơ sở y tế nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi kéo dài, chóng mặt thường xuyên, tim đập nhanh, khó thở khi hoạt động nhẹ, da xanh, ngất hoặc rụng tóc nhiều bất thường. Đây có thể là biểu hiện của thiếu máu cần được kiểm tra và điều trị.
Đặc biệt, những trường hợp sinh mổ, mất máu nhiều khi sinh, mang song thai, có tiền sử thiếu máu hoặc thiếu sắt trong thai kỳ cần được theo dõi sát hơn trong giai đoạn sau sinh.
Phòng khám Phụ sản Alpha. Địa chỉ: số 53 đường Nguyễn Trãi, phường Khương Đình, thành phố Hà Nội.
Lưu ý khi bổ sung sắt sau sinh
Bổ sung sắt đúng cách sẽ giúp người mẹ nhanh phục hồi và phòng ngừa thiếu máu hiệu quả. Tuy nhiên, việc sử dụng cần tuân theo hướng dẫn của bác sĩ, không tự ý tăng liều hoặc kéo dài thời gian dùng thuốc.
Bên cạnh viên bổ sung, người mẹ nên duy trì chế độ ăn đa dạng, giàu thực phẩm chứa sắt, kết hợp vitamin C để tăng hấp thu, uống đủ nước và tách thời điểm dùng sắt với canxi hoặc cà phê, trà. Đây là những nguyên tắc đơn giản nhưng giúp nâng cao hiệu quả bổ sung sắt, góp phần bảo vệ sức khỏe mẹ và tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình chăm sóc trẻ sau sinh.
Nguồn: Sức khỏe & đời sống
