Axit folic (vitamin B9) là một trong những vi chất quan trọng nhất đối với sức khỏe, đặc biệt ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, phụ nữ mang thai và thai nhi. Không chỉ giúp phòng ngừa dị tật bẩm sinh, axit folic còn tham gia vào quá trình tạo máu, tổng hợp DNA, phân chia tế bào và hỗ trợ sức khỏe tim mạch, thần kinh. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả và bảo đảm an toàn, việc bổ sung axit folic cần đúng thời điểm, đúng liều lượng và đúng đối tượng.
Axit folic là gì và vì sao cơ thể cần?
Axit folic là dạng tổng hợp của vitamin B9, được sử dụng trong thuốc và thực phẩm bổ sung. Trong khi đó, folate là dạng vitamin B9 có tự nhiên trong thực phẩm như rau xanh, đậu, trái cây và gan động vật. Sau khi được hấp thu, cả hai đều tham gia vào nhiều quá trình chuyển hóa quan trọng của cơ thể.
Vitamin B9 cần thiết cho quá trình tổng hợp ADN, tạo mới tế bào, hình thành hồng cầu và phát triển hệ thần kinh. Đây là lý do nhu cầu axit folic tăng cao ở những giai đoạn cơ thể phát triển nhanh như mang thai, cho con bú hoặc thời kỳ tăng trưởng của trẻ.
Thiếu axit folic có thể gây thiếu máu hồng cầu khổng lồ, khiến người bệnh mệt mỏi, hoa mắt, giảm khả năng tập trung, loét miệng, viêm lưỡi và suy giảm sức khỏe tổng thể.
Thiếu axit folic có thể gây thiếu máu hồng cầu khổng lồ
Vai trò đặc biệt của axit folic đối với phụ nữ mang thai
Lợi ích được chứng minh rõ ràng nhất của axit folic là giúp phòng ngừa dị tật ống thần kinh ở thai nhi.
Ống thần kinh là cấu trúc phát triển thành não và tủy sống của em bé. Quá trình này diễn ra rất sớm, thường trong 28 ngày đầu sau khi thụ thai, khi nhiều phụ nữ còn chưa biết mình mang thai. Nếu cơ thể người mẹ thiếu axit folic trong giai đoạn này, nguy cơ thai nhi mắc các dị tật như nứt đốt sống (spina bifida), vô sọ hoặc các bất thường thần kinh khác sẽ tăng lên.
Nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy việc bổ sung đầy đủ axit folic trước khi mang thai và trong giai đoạn đầu thai kỳ giúp giảm đáng kể nguy cơ dị tật ống thần kinh. Chính vì vậy, các tổ chức y tế và Bộ Y tế Việt Nam đều khuyến cáo phụ nữ trong độ tuổi sinh sản nên chủ động bổ sung axit folic ngay từ trước khi có thai.
Ngoài tác dụng bảo vệ hệ thần kinh thai nhi, việc bổ sung đầy đủ vitamin B9 còn góp phần giảm nguy cơ thiếu máu ở mẹ, hỗ trợ sự phát triển của nhau thai, đồng thời có thể làm giảm nguy cơ sinh non, nhẹ cân và một số biến chứng thai kỳ.
Axit folic còn mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe
Không chỉ dành cho phụ nữ mang thai, axit folic còn có nhiều vai trò quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng.
Vitamin B9 tham gia tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh như serotonin, dopamine và noradrenaline. Một số nghiên cứu cho thấy người bị trầm cảm thường có nồng độ folate thấp hơn bình thường. Việc bổ sung axit folic có thể hỗ trợ cải thiện đáp ứng điều trị ở một số bệnh nhân trầm cảm hoặc rối loạn tâm thần, tuy nhiên đây chỉ là biện pháp hỗ trợ và không thay thế thuốc điều trị.
Bên cạnh đó, axit folic giúp giảm nồng độ homocysteine trong máu. Đây là một axit amin có liên quan đến nguy cơ xơ vữa động mạch, đột quỵ và bệnh tim mạch. Duy trì lượng folate đầy đủ vì vậy được xem là một phần của chế độ dinh dưỡng tốt cho tim mạch.
Một số nghiên cứu cũng ghi nhận việc bổ sung vitamin nhóm B, bao gồm axit folic, có thể góp phần làm chậm tiến triển thoái hóa điểm vàng do tuổi tác ở người cao tuổi, mặc dù vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu để khẳng định hiệu quả.
Những ai cần bổ sung axit folic?
Nhu cầu axit folic tăng cao ở nhiều nhóm đối tượng, trong đó quan trọng nhất là:
- Phụ nữ chuẩn bị mang thai.
- Phụ nữ mang thai.
- Phụ nữ đang cho con bú.
- Người bị thiếu máu do thiếu folate.
- Người mắc bệnh đường tiêu hóa làm giảm hấp thu dưỡng chất.
- Người mắc bệnh thận mạn hoặc bệnh gan.
- Người nghiện rượu.
- Người sử dụng thuốc chống động kinh hoặc một số thuốc điều trị mạn tính theo chỉ định của bác sĩ.
Ngoài ra, nếu thường xuyên xuất hiện các biểu hiện như mệt mỏi kéo dài, khó tập trung, da xanh, loét miệng, viêm lưỡi hoặc thiếu máu chưa rõ nguyên nhân, người bệnh nên đi khám để được đánh giá tình trạng thiếu folate.
Bổ sung axit folic bao nhiêu là đủ?
Nhu cầu axit folic thay đổi theo từng giai đoạn của cuộc sống.
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, lượng khuyến nghị khoảng 400 microgam/ngày.
Ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt là những người có kế hoạch mang thai, nên bổ sung 400 microgam mỗi ngày, bắt đầu ít nhất một tháng trước khi thụ thai.
Trong thời kỳ mang thai, nhu cầu tăng lên khoảng 600 microgam/ngày để đáp ứng sự phát triển của thai nhi.
Khi cho con bú, nhu cầu khoảng 500 microgam/ngày.
Riêng những phụ nữ từng sinh con mắc dị tật ống thần kinh hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao cần được bác sĩ chuyên khoa tư vấn về liều bổ sung phù hợp, không nên tự ý tăng liều.
Uống axit folic như thế nào để hấp thu tốt?
Ngoài việc dùng đúng liều, thời điểm sử dụng cũng ảnh hưởng đến khả năng hấp thu.
Nên uống viên bổ sung axit folic vào giữa hai bữa ăn hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ.
Không nên uống cùng trà đặc, cà phê, rượu bia hoặc nước ngọt có gas vì các đồ uống này có thể làm giảm khả năng hấp thu vitamin.
Nếu sử dụng viên sắt kết hợp axit folic, có thể uống cùng nước cam hoặc nước trái cây giàu vitamin C để hỗ trợ hấp thu sắt tốt hơn.
Trong quá trình bổ sung sắt và axit folic, một số người có thể gặp táo bón hoặc phân sẫm màu. Đây là hiện tượng thường gặp khi dùng chế phẩm chứa sắt và thường không đáng lo ngại. Tuy nhiên, nếu xuất hiện đau bụng nhiều, nôn, phát ban hoặc các biểu hiện bất thường khác, cần trao đổi với bác sĩ.
Có nên tự ý uống axit folic liều cao?
Axit folic được đánh giá là khá an toàn khi sử dụng đúng liều khuyến cáo. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa càng uống nhiều càng tốt.
Việc bổ sung trên 1.000 microgam/ngày trong thời gian dài có thể gây buồn nôn, rối loạn tiêu hóa hoặc phát ban.
Quan trọng hơn, dùng liều cao kéo dài có thể che lấp các triệu chứng thiếu vitamin B12, khiến tổn thương thần kinh không được phát hiện và điều trị kịp thời. Một số nghiên cứu cũng đặt ra giả thuyết về nguy cơ tăng một số bệnh ung thư khi bổ sung axit folic liều cao kéo dài, mặc dù bằng chứng hiện nay vẫn chưa thống nhất.
Ngoài ra, axit folic có thể tương tác với một số thuốc như methotrexate, phenytoin hoặc sulfasalazine. Vì vậy, người đang điều trị các bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
Phòng khám Phụ sản Alpha. Địa chỉ: số 53 đường Nguyễn Trãi, phường Khương Đình, thành phố Hà Nội.
Kết luận
Axit folic là vi chất thiết yếu đối với quá trình tạo máu, phân chia tế bào và phát triển hệ thần kinh, đặc biệt ở phụ nữ chuẩn bị mang thai và trong thai kỳ. Việc bổ sung đúng thời điểm, đúng liều lượng giúp giảm đáng kể nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi, đồng thời góp phần bảo vệ sức khỏe tim mạch, hệ thần kinh và phòng ngừa thiếu máu.
Để đạt hiệu quả tốt nhất, nên ưu tiên xây dựng chế độ ăn giàu folate từ thực phẩm tự nhiên, kết hợp sử dụng viên bổ sung khi có chỉ định. Không nên tự ý dùng axit folic liều cao hoặc kéo dài vì có thể làm tăng nguy cơ tác dụng không mong muốn và che lấp một số bệnh lý quan trọng. Với phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, việc chủ động bổ sung axit folic từ trước khi mang thai là một trong những biện pháp đơn giản nhưng mang lại lợi ích lâu dài cho sức khỏe của cả mẹ và em bé.Ngồn: Sức khỏe & đời sống
Bài viết được kiểm duyệt chuyên môn bởi PGS.TS.BS Phạm Thị Thanh Hiền, Nguyên Phó Giám đốc Trung tâm tư vấn Sức khoẻ sinh sản Kế hoạch hoá gia đình, Bệnh viện Phụ sản Trung ương.
