Bài viết được tham vấn y khoa bởi PGS.TS.BS Phạm Thị Thanh Hiền, Nguyên Phó Giám đốc Trung tâm tư vấn Sức khoẻ sinh sản Kế hoạch hoá gia đình, Bệnh viện Phụ sản Trung ương.
Sắt là một trong những vi chất quan trọng nhất đối với phụ nữ mang thai, cùng với axit folic và canxi. Nhu cầu sắt tăng đáng kể trong thai kỳ để đáp ứng quá trình tạo máu cho mẹ, sự phát triển của thai nhi và nhau thai. Nếu không được bổ sung đầy đủ, mẹ bầu có nguy cơ thiếu máu do thiếu sắt, làm tăng nguy cơ sảy thai, sinh non, trẻ nhẹ cân và nhiều biến chứng trong thai kỳ. Vậy phụ nữ mang thai nên bổ sung sắt từ khi nào, với liều lượng ra sao và cần lưu ý những gì?
Vì sao phụ nữ mang thai cần bổ sung sắt?
Sắt là thành phần cấu tạo nên hemoglobin – protein trong hồng cầu có nhiệm vụ vận chuyển oxy từ phổi đến các cơ quan của cơ thể mẹ và thai nhi.
Trong thời kỳ mang thai, thể tích máu của người mẹ tăng khoảng 40-50% để đáp ứng nhu cầu nuôi dưỡng thai. Đồng thời, thai nhi cũng cần sắt để hình thành máu, phát triển não bộ và các cơ quan. Chính vì vậy, nhu cầu sắt của phụ nữ mang thai tăng gần gấp đôi so với bình thường.
Nếu không được cung cấp đủ, lượng sắt dự trữ trong cơ thể sẽ nhanh chóng cạn kiệt, dẫn đến thiếu máu do thiếu sắt.
Ngoài vai trò tạo máu, sắt còn tham gia vào hoạt động của hệ miễn dịch, hỗ trợ chuyển hóa năng lượng, tham gia tổng hợp collagen và giúp cơ thể sử dụng vitamin A hiệu quả hơn.
Thiếu sắt là nguyên nhân phổ biến nhất gây thiếu máu ở phụ nữ mang thai.
Ở người mẹ, thiếu máu khiến cơ thể luôn mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt, da xanh, tim đập nhanh, giảm khả năng lao động và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Đối với thai nhi, thiếu sắt kéo dài có thể làm giảm lượng oxy cung cấp cho thai, ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường.
Đặc biệt, nếu thiếu máu nghiêm trọng khi chuyển dạ, người mẹ sẽ khó hồi phục hơn sau sinh và tăng nguy cơ phải truyền máu.
Khi nào nên bắt đầu bổ sung sắt?
Các chuyên gia khuyến cáo việc bổ sung sắt không nên đợi đến khi mang thai mới bắt đầu.
Phụ nữ có kế hoạch mang thai nên bổ sung sắt khoảng 3 tháng trước khi thụ thai để xây dựng nguồn dự trữ sắt cho cơ thể.
Ngay sau khi có thai, việc bổ sung cần được duy trì liên tục trong suốt thai kỳ. Sau sinh, nhiều trường hợp vẫn cần tiếp tục uống sắt thêm khoảng 1 tháng hoặc lâu hơn, đặc biệt nếu mẹ mất máu nhiều khi sinh hoặc vẫn còn thiếu máu. Thời gian sử dụng cụ thể cần theo hướng dẫn của bác sĩ.
Thực tế, không phải tất cả phụ nữ đều có lượng sắt dự trữ giống nhau. Một số người vốn đã thiếu sắt trước khi mang thai do chế độ ăn nghèo vi chất, kinh nguyệt nhiều hoặc mắc các bệnh lý mạn tính. Vì vậy, khám thai sớm và xét nghiệm máu sẽ giúp bác sĩ đánh giá tình trạng thiếu máu để đưa ra kế hoạch bổ sung phù hợp.
Nhu cầu sắt của phụ nữ mang thai là bao nhiêu?
Nhu cầu sắt tăng lên đáng kể trong thai kỳ.
Ở phụ nữ trưởng thành bình thường, nhu cầu khoảng 15 mg sắt mỗi ngày.
Khi mang thai, nhu cầu tăng lên khoảng 27-30 mg sắt mỗi ngày từ chế độ ăn và viên bổ sung.
Đối với chương trình chăm sóc sức khỏe sinh sản tại Việt Nam, phụ nữ mang thai thường được khuyến cáo bổ sung 60 mg sắt nguyên tố kết hợp với 400 microgam axit folic mỗi ngày nhằm phòng thiếu máu do thiếu sắt. Liều lượng cụ thể có thể thay đổi tùy theo kết quả xét nghiệm và tình trạng sức khỏe của từng người.
Không nên tự ý tăng liều vì bổ sung quá nhiều sắt cũng có thể gây táo bón, buồn nôn, đau bụng hoặc quá tải sắt ở một số đối tượng.
Dấu hiệu nào cho thấy mẹ bầu có thể thiếu sắt?
Ở giai đoạn đầu, thiếu sắt thường không có biểu hiện rõ ràng.
Khi tình trạng thiếu máu tiến triển, mẹ bầu có thể gặp các triệu chứng như:
- Mệt mỏi kéo dài.
- Da xanh, niêm mạc nhợt.
- Hoa mắt, chóng mặt.
- Đánh trống ngực.
- Khó thở khi gắng sức.
- Móng tay giòn, dễ gãy.
- Tóc rụng nhiều.
- Thường xuyên lạnh tay chân.
- Thèm ăn những vật không phải thực phẩm như đất, giấy hoặc đá.
Tuy nhiên, các biểu hiện này không đủ để chẩn đoán thiếu sắt. Xét nghiệm công thức máu và đánh giá dự trữ sắt vẫn là phương pháp chính xác nhất.
Bổ sung sắt như thế nào để hấp thu tốt?
Hiệu quả của viên sắt không chỉ phụ thuộc vào liều lượng mà còn ở cách sử dụng.
Vitamin C giúp tăng hấp thu sắt, vì vậy có thể uống viên sắt cùng nước cam, nước chanh hoặc các loại nước trái cây giàu vitamin C.
Ngược lại, trà, cà phê và các đồ uống chứa tanin có thể làm giảm hấp thu sắt nên không nên sử dụng cùng thời điểm uống thuốc.
Canxi cũng cạnh tranh hấp thu với sắt. Do đó, viên sắt và viên canxi không nên uống cùng lúc mà nên cách nhau ít nhất khoảng 2 giờ theo hướng dẫn của bác sĩ.
Tùy từng loại chế phẩm, bác sĩ có thể hướng dẫn uống khi đói hoặc sau ăn để vừa đảm bảo hấp thu vừa hạn chế kích ứng đường tiêu hóa.
Những thực phẩm giàu sắt mẹ bầu nên ăn
Viên bổ sung không thể thay thế hoàn toàn chế độ dinh dưỡng.
Phụ nữ mang thai nên tăng cường các thực phẩm giàu sắt trong bữa ăn hằng ngày như:
- Thịt bò, thịt nạc.
- Gan và tim động vật (ăn với lượng phù hợp).
- Cá.
- Lòng đỏ trứng.
- Các loại đậu.
- Rau lá xanh đậm như cải bó xôi, rau dền, cải xoăn.
- Bí ngô.
- Ngũ cốc nguyên hạt.
- Các loại hạt.
- Nho khô, mơ khô.
Sắt từ thực phẩm động vật (sắt heme) thường được hấp thu tốt hơn sắt có nguồn gốc thực vật. Vì vậy, nên kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm cùng với nguồn vitamin C để tăng khả năng hấp thu.
Làm gì khi uống sắt bị táo bón?
Táo bón là tác dụng không mong muốn khá phổ biến khi bổ sung sắt.
Để hạn chế tình trạng này, mẹ bầu nên:
- Uống đủ nước mỗi ngày.
- Tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt.
- Duy trì vận động nhẹ nhàng phù hợp với thai kỳ.
- Không tự ý ngừng thuốc khi chưa có chỉ định.
Nếu táo bón kéo dài hoặc xuất hiện buồn nôn, đau bụng nhiều, bác sĩ có thể cân nhắc đổi sang dạng sắt khác phù hợp hơn.
Không nên tự ý dùng viên sắt
Không phải mọi trường hợp thiếu máu ở phụ nữ mang thai đều do thiếu sắt. Một số nguyên nhân khác như thiếu vitamin B12, thiếu axit folic, bệnh lý huyết học hoặc bệnh mạn tính cũng có thể gây thiếu máu.
Vì vậy, mẹ bầu không nên tự ý uống sắt liều cao khi chưa được đánh giá tình trạng thiếu máu.
Việc bổ sung cần dựa trên khám thai định kỳ, xét nghiệm máu và hướng dẫn của bác sĩ để vừa đạt hiệu quả phòng thiếu máu, vừa tránh nguy cơ thừa sắt hoặc các tác dụng không mong muốn.
mẹ bầu không nên tự ý uống sắt liều cao khi chưa được đánh giá tình trạng thiếu máu. Ảnh: Phòng khám Phụ sản Alpha. Địa chỉ: số 53 đường Nguyễn Trãi, phường Khương Đình, thành phố Hà Nội.
Kết luận
Sắt là vi chất không thể thiếu trong thai kỳ, giúp tạo hồng cầu, vận chuyển oxy và bảo đảm sự phát triển bình thường của thai nhi. Phụ nữ nên chủ động bổ sung sắt từ trước khi mang thai khoảng 3 tháng, duy trì trong suốt thai kỳ và tiếp tục sau sinh theo chỉ định của bác sĩ.
Bên cạnh việc sử dụng viên bổ sung đúng cách, mẹ bầu cần xây dựng chế độ ăn giàu thực phẩm chứa sắt, kết hợp vitamin C để tăng hấp thu, đồng thời tránh uống sắt cùng canxi, trà hoặc cà phê. Khám thai và xét nghiệm định kỳ vẫn là giải pháp quan trọng nhất để phát hiện sớm thiếu máu và điều chỉnh việc bổ sung sắt phù hợp với từng giai đoạn của thai kỳ.
