
Cập nhật ngày 30/10/2026
Dính buồng tử cung nghĩa là bên trong tử cung xuất hiện mô sẹo, khiến thành trước và thành sau dính vào nhau, lòng tử cung bị thu hẹp một phần hoặc gần như kín hoàn toàn. Trong y văn, khi các dải dính này gây ra triệu chứng như kinh ít, mất kinh, khó có thai hay sảy thai nhiều lần, tình trạng được gọi là hội chứng Asherman. Phần lớn trường hợp xuất hiện sau một thủ thuật nạo, hút trong lòng tử cung, và có thể xử trí bằng soi buồng tử cung tách dính tại bệnh viện có chuyên khoa.
Dính buồng tử cung là gì?
Đây là sẹo nằm trong lòng tử cung, xuất hiện khi lớp tế bào nền của niêm mạc bị tổn thương và không tự làm mới được. Chỗ thiếu niêm mạc lành, hai mặt đối diện của lòng tử cung bám vào nhau như hai mép vết thương liền lại.
Lòng tử cung được lót bởi niêm mạc gồm hai tầng. Tầng trên dày lên mỗi chu kỳ rồi bong ra thành máu kinh. Tầng dưới cùng, gọi là lớp đáy, giống như “bộ rễ”: sau mỗi kỳ kinh, niêm mạc mới mọc lên từ đây. Khi lớp đáy bị cạo sâu hoặc viêm kéo dài, vùng đó chỉ còn mô xơ. Mô xơ không đáp ứng với nội tiết tố, không dày lên, không bong ra, và có thể bắc cầu từ thành này sang thành kia. Vì vậy người bị dính thường thấy máu kinh ít đi, dù cơ thể vẫn có các cảm giác quen thuộc trước kỳ kinh như căng ngực hay mỏi người.
Dính nhẹ, vừa và nặng khác nhau thế nào
Mức độ dính được đánh giá khi bác sĩ nhìn trực tiếp vào lòng tử cung, dựa trên diện tích bị dính, độ dày của dải xơ và tình trạng kinh nguyệt. Dính nhẹ thường là những sợi mảnh, mềm, chiếm một phần nhỏ lòng tử cung. Dính nặng là các dải xơ dày, chiếm phần lớn buồng tử cung, có khi bít cả hai lỗ vòi tử cung. Hiện có ít nhất bảy hệ thống phân độ khác nhau, chưa hệ thống nào được công nhận chung, nên hai cơ sở có thể ghi mức độ theo cách không giống nhau. Khi đọc phiếu kết quả, điều đáng hỏi lại là dính chiếm bao nhiêu phần buồng tử cung và còn thấy lỗ vòi tử cung hay không.
Dính có thể nằm ở thân tử cung, ở eo tử cung (đoạn nối giữa thân và cổ tử cung) hoặc trong ống cổ tử cung. Dính ở vị trí thấp có thể chặn đường ra của máu kinh: niêm mạc phía trên vẫn bong nhưng máu bị giữ lại, gây đau quặn bụng dưới đúng những ngày lẽ ra hành kinh.
Vì sao lòng tử cung bị dính?
Nguyên nhân chủ yếu là tổn thương do thủ thuật trên tử cung đang mang thai hoặc vừa mới sinh. Lúc đó niêm mạc dày, mềm, nhiều mạch máu và dễ bị cạo quá sâu. Các nhóm nguyên nhân thường được ghi nhận gồm:
- Nạo, hút buồng tử cung khi xử trí sảy thai, thai lưu hoặc chấm dứt thai kỳ.
- Nạo lấy nhau sót hoặc cầm máu sau sinh.
- Phẫu thuật trong lòng tử cung như lấy u xơ nằm sát niêm mạc, cắt polyp, cắt vách ngăn, đốt niêm mạc.
- Viêm niêm mạc tử cung kéo dài, lao sinh dục và một số bệnh nhiễm ký sinh trùng hiếm gặp.
- Mổ lấy thai, nhất là khi có biến chứng nhiễm trùng hoặc chảy máu sau mổ.
Không phải ai làm thủ thuật cũng bị dính. Một tổng quan hệ thống năm 2014 trên tạp chí Human Reproduction Update tổng hợp 10 nghiên cứu tiến cứu với 912 phụ nữ được soi buồng tử cung trong vòng một năm sau sảy thai: cứ khoảng năm người thì một người có dải dính. Trong số được phân độ, hơn một nửa chỉ ở mức nhẹ, khoảng 28% mức vừa và gần 14% mức nặng. Người từng sảy thai hai lần có nguy cơ cao hơn người sảy một lần, sảy từ ba lần trở lên thì cao hơn nữa, và yếu tố thật sự đẩy nguy cơ lên là số lần nạo.
Sau sinh thường nặng hơn sau thủ thuật ba tháng đầu
Thời điểm làm thủ thuật ảnh hưởng tới mức độ dính. Nhóm phẫu thuật tại một trung tâm chuyên điều trị hội chứng này ở Hà Lan theo dõi 638 phụ nữ trong 10 năm và thấy một xu hướng rõ: dính xuất hiện sau thủ thuật ba tháng đầu thai kỳ thường thuộc các độ thấp, còn dính sau can thiệp ở giai đoạn sau sinh thường thuộc các độ cao.
| Thủ thuật xảy ra trước khi bị dính | Tỷ lệ trong nhóm 638 phụ nữ | Mức độ dính thường gặp | Ý nghĩa với người bệnh |
|---|---|---|---|
| Thủ thuật trong ba tháng đầu thai kỳ | 58,2% | Độ thấp (độ 1 đến 2A) | Thường dễ tách hơn, khả năng sinh con sau điều trị tốt hơn |
| Can thiệp sau sinh (nhau sót, chảy máu) | 38,1% | Độ cao (độ 3 đến 5) | Dễ tái dính hơn, thai kỳ sau cần theo dõi sát hơn |
Bảng này giúp người đọc hiểu vì sao bác sĩ luôn hỏi kỹ “thủ thuật làm khi nào, vì lý do gì, có sốt hay băng huyết sau đó không”. Câu trả lời gợi ý khá nhiều về mức độ dính trước cả khi làm thăm dò.
Dấu hiệu dính buồng tử cung
Điều gợi ý rõ nhất là kinh nguyệt thay đổi đột ngột sau một thủ thuật trong tử cung: lượng kinh giảm hẳn, chỉ ra vài vệt, hoặc mất hẳn, trong khi trước đó vẫn đều. Ngoài thay đổi kinh nguyệt, người bệnh có thể gặp:
Đau bụng dưới theo chu kỳ, xuất hiện vào những ngày lẽ ra có kinh nhưng không thấy máu ra hoặc ra rất ít. Kiểu đau này gợi ý máu bị giữ lại phía trên chỗ dính ở eo hoặc cổ tử cung. Khó có thai sau một thời gian mong con, vì phôi khó bám vào vùng niêm mạc đã xơ hóa. Sảy thai lặp lại, do phần niêm mạc lành còn lại không đủ nuôi thai.
Có người không có triệu chứng nào. Dính nhẹ đôi khi chỉ được phát hiện tình cờ khi soi buồng tử cung vì lý do khác. Ngược lại, kinh ít hay mất kinh cũng có nhiều nguyên nhân khác như rối loạn rụng trứng, bệnh tuyến giáp, suy buồng trứng sớm hay đang mang thai. Vì thế triệu chứng chỉ có giá trị gợi ý; tiền sử thủ thuật trước đó mới là chi tiết giúp nghĩ tới dính buồng tử cung. Những lý do khác khiến máu kinh giảm được bàn riêng ở bài về kinh ra ít.

Dính buồng tử cung nguy hiểm đến mức nào?
Tình trạng này không đe dọa tính mạng, nhưng ảnh hưởng đáng kể tới khả năng sinh con và sức khỏe thai kỳ sau này. Ảnh hưởng nhiều hay ít tùy diện tích và vị trí của vùng dính.
Với người chưa có ý định sinh thêm và không có triệu chứng gì, dính nhẹ có thể không gây vấn đề gì đáng kể. Với người đang mong con, buồng tử cung hẹp lại và niêm mạc mỏng làm phôi khó làm tổ, dễ sảy. Khi dải dính bít lỗ vòi tử cung, trứng và tinh trùng khó gặp nhau. Trường hợp máu kinh bị giữ lại trong buồng tử cung, máu ứ đọng gây đau kéo dài và cần được xử trí để thoát lưu.
Ngay cả khi đã điều trị và có thai, thai kỳ vẫn thuộc nhóm cần theo dõi kỹ. Ở vùng niêm mạc từng bị tổn thương, bánh nhau có thể bám sâu bất thường hoặc bám thấp. Phần này được nói rõ hơn ở mục mang thai sau điều trị bên dưới.
Chẩn đoán dính buồng tử cung bằng cách nào?
Chẩn đoán dựa trên tiền sử, khám phụ khoa và các phương pháp nhìn vào lòng tử cung. Khám bằng tay qua âm đạo thường không phát hiện được dính, vì tử cung nhìn từ bên ngoài vẫn có kích thước, hình dạng bình thường. Các phương pháp thăm dò hình ảnh khác nhau ở mức độ thấy rõ và mức độ xâm lấn:
| Phương pháp | Cách thực hiện | Thấy được gì | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Siêu âm đầu dò âm đạo | Đầu dò đặt trong âm đạo | Niêm mạc mỏng, đứt đoạn, có dải bắc cầu, ứ dịch trong buồng | Dễ bỏ sót dính nhẹ, chỉ mang tính gợi ý |
| Siêu âm bơm dung dịch muối vào lòng tử cung | Bơm dung dịch muối qua cổ tử cung rồi siêu âm | Lòng tử cung căng ra, dải dính hiện rõ hơn | Khó làm khi cổ tử cung bị dính, có khó chịu |
| Chụp tử cung vòi trứng bằng thuốc cản quang | Bơm thuốc cản quang rồi chụp | Vùng khuyết thuốc trong buồng tử cung, tình trạng thông hai vòi | Không phân biệt chắc dính với polyp, u xơ, cục máu |
| Nội soi buồng tử cung | Đưa ống soi có camera qua cổ tử cung | Nhìn trực tiếp vị trí, độ dày, diện tích dải dính | Là thủ thuật, làm tại bệnh viện có chuyên khoa |
Chỉ nội soi mới cho kết luận chắc về vị trí và mức độ dính, đồng thời có thể tách dính ngay trong cùng một lần soi. Các phương pháp còn lại chủ yếu giúp quyết định có cần soi hay không. Khi nghi dính do lao sinh dục, cần thêm thăm dò tìm vi khuẩn lao trước khi can thiệp. Các phương pháp này đều thực hiện ở cơ sở có thiết bị phù hợp; khi cần, bác sĩ giới thiệu cơ sở có thể làm thăm dò này.
Siêu âm có phát hiện được dính buồng tử cung không?
Siêu âm thường quy có thể thấy dấu hiệu nghi ngờ như niêm mạc mỏng bất thường, đường niêm mạc không liên tục hay dịch ứ trong buồng, nhưng không đủ để khẳng định và dễ bỏ sót dính mức nhẹ. Kết quả siêu âm “bình thường” chưa loại trừ được dính khi tiền sử và triệu chứng vẫn gợi ý. Muốn có câu trả lời rõ hơn thì cần bơm nước vào lòng tử cung khi siêu âm, hoặc nhìn trực tiếp qua ống soi.
Điều trị dính buồng tử cung
Hướng điều trị chính là soi buồng tử cung rồi cắt, tách các dải dính, sau đó tìm cách giữ cho lòng tử cung không dính lại trong lúc niêm mạc mọc lên. Điều trị bằng thuốc đơn thuần không làm tách được dải xơ.
Trong lúc soi, bác sĩ dùng kéo nhỏ hoặc dụng cụ chuyên dụng cắt từng dải dính, mở lại hình dạng buồng tử cung và tìm lại hai lỗ vòi tử cung. Dính nặng có thể cần thêm hình ảnh hỗ trợ trong lúc mổ để tránh thủng tử cung. Biến chứng của soi buồng tử cung không thường gặp, gồm chảy máu, thủng tử cung và nhiễm trùng vùng chậu. Việc soi do bệnh viện có chuyên khoa thực hiện; phòng khám phụ khoa đóng vai trò phát hiện, tư vấn và chuyển tuyến.
Kết quả điều trị nhìn chung khả quan nhưng không phải một lần là xong. Trong nhóm 638 phụ nữ nói trên, 95% lấy lại được buồng tử cung có hình dạng bình thường và kinh nguyệt trở lại ở gần 98% số người được tách thành công; con số này đạt được sau 1 đến 3 lần soi. Dính tự tái phát ở khoảng 27-29%, và dính càng nặng thì càng dễ tái phát.
Vì nguy cơ tái phát, nhiều nơi hẹn soi kiểm tra lại buồng tử cung sau lần tách dính đầu tiên, trước khi người bệnh bắt đầu cố gắng có thai. Lịch kiểm tra cụ thể do bác sĩ điều trị quyết định theo mức độ dính.
Ngăn dính lại sau tách: các biện pháp và chỗ còn tranh cãi
Sau khi tách, các bác sĩ thường dùng một hoặc nhiều cách để hai thành tử cung không áp vào nhau: đặt dụng cụ trong tử cung hoặc một quả bóng nhỏ trong vài ngày, bơm chất gel chống dính, đôi khi ghép màng ối, và dùng nội tiết tố giúp niêm mạc mọc nhanh hơn theo chỉ định bác sĩ.
Hiệu quả của các biện pháp này còn chưa thống nhất. Tổng quan Cochrane năm 2017 gộp 16 thử nghiệm ngẫu nhiên cho thấy dùng dụng cụ, nội tiết hoặc gel làm giảm số người còn dính ở lần soi kiểm tra, nhưng chất lượng bằng chứng thấp, và chưa đủ dữ liệu để biết các biện pháp này có làm tăng tỷ lệ sinh con hay không.
Riêng liệu pháp nội tiết sau tách dính, hai phía nói khác nhau. Tài liệu y khoa cho người bệnh của Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ vẫn mô tả việc dùng nội tiết tố nữ trong thời gian niêm mạc lành là một phần của điều trị. Trong khi đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2023 trên 114 phụ nữ không thấy nhóm dùng nội tiết ít tái dính hay sinh con nhiều hơn nhóm không dùng, mà lại gặp thêm tác dụng phụ. Vì hai phía chưa ngã ngũ, quyết định dùng hay không thuộc về bác sĩ điều trị, dựa trên mức độ dính và tình trạng niêm mạc của từng người.

Sau điều trị có mang thai được không?
Có, nhiều người sinh con sau khi được tách dính, nhưng cơ hội phụ thuộc vào tuổi, mức độ dính và nguyên nhân ban đầu, và thai kỳ sau đó cần được theo dõi sát.
Một nghiên cứu theo dõi 500 phụ nữ được điều trị tại trung tâm chuyên sâu ở Hà Lan ghi nhận 569 lần có thai trong ba năm sau mổ. Khoảng một phần ba số thai bị sảy, và tỷ lệ mang được con về nhà là 67,4%. Người trẻ hơn, dính sau thủ thuật ba tháng đầu, dính mức thấp và không sảy thai lần nào sau tách dính có cơ hội tốt hơn cả. Con số này đến từ một trung tâm chuyên sâu nên chỉ mang tính tham khảo, kết quả ở từng nơi và từng người có thể khác.
Nhóm nghiên cứu này năm 2025 tiếp tục so sánh 428 thai kỳ sau điều trị với hơn 2.100 thai kỳ không có tiền sử dính. Nhóm từng bị dính có nguy cơ sinh non cao gấp khoảng 3 lần, thai ngôi mông gấp khoảng 3,5 lần, băng huyết sau sinh gấp khoảng 2,5 lần, và phải bóc nhau bằng tay cao gấp khoảng 8 lần. Rủi ro cao nhất ở người bị dính nặng và người bị dính sau can thiệp lúc sinh.
Người từng được tách dính mà nay mang thai nên báo rõ tiền sử này ngay lần khám thai đầu tiên, để được lên kế hoạch theo dõi vị trí bánh nhau, nguy cơ sinh non và chuẩn bị nơi sinh có khả năng xử trí băng huyết.
Mong con mãi chưa có thai thì dính chỉ là một khả năng trong số nhiều khả năng; vòi tử cung, rụng trứng và tinh trùng của người chồng cũng cần xem xét cùng lúc. Bức tranh chung nằm ở bài về nguyên nhân vô sinh nữ và bài hiếm muộn thứ phát, còn vòi tử cung bị bít được nói riêng trong bài tắc vòi trứng.
Có cách nào giảm nguy cơ dính buồng tử cung?
Phần lớn trường hợp không dự đoán trước được, nhưng có thể giảm bớt nguy cơ bằng cách hạn chế số lần nạo không cần thiết và phát hiện sớm khi kinh thay đổi sau thủ thuật.
Về phía cơ sở y tế, tổng quan năm 2014 nói trên đề xuất các chiến lược giảm số lần nạo khi xử trí sảy thai, vì số lần nạo là yếu tố chính đẩy nguy cơ lên. Với từng người, bác sĩ cân nhắc chờ sảy tự nhiên, dùng thuốc theo phác đồ, hoặc lấy mô sót dưới hướng dẫn của ống soi thay vì nạo mù. Về phía người bệnh, điều làm được là chọn cơ sở y tế được cấp phép cho thủ thuật, tái khám đúng hẹn và điều trị dứt khoát các đợt viêm nhiễm sau thủ thuật theo chỉ định.
Sau mọi thủ thuật nạo hay hút lòng tử cung, nên ghi lại ngày có kinh của ba chu kỳ tiếp theo, lượng máu và có đau hay không. Kinh trở lại muộn hơn thường lệ một chút là chuyện hay gặp, nhưng kinh không trở lại hoặc chỉ ra vài vệt suốt nhiều tháng thì cần đi khám, thay vì chờ tới lúc mong con mới tìm hiểu.
Khi nào cần đi khám
Nên hẹn khám phụ khoa sớm nếu có tiền sử thủ thuật trong tử cung kèm một trong những tình huống sau:
- Kinh chưa trở lại sau thủ thuật hoặc sau sinh, trong khi que thử thai cho kết quả một vạch.
- Lượng kinh giảm rõ so với trước, kéo dài hai đến ba chu kỳ liên tiếp.
- Đau quặn bụng dưới vào những ngày lẽ ra có kinh nhưng không thấy máu.
- Mong con từ 6 đến 12 tháng chưa có thai, tùy theo tuổi.
- Đã sảy thai hai lần hoặc nhiều hơn.
Sốt, đau bụng dữ dội hoặc ra dịch có mùi trong vài tuần sau thủ thuật là dấu hiệu nhiễm trùng, cần đến cơ sở y tế ngay chứ không chờ hẹn. Điều trị viêm kịp thời cũng là một cách hạn chế dính về sau.
Đi khám vì nghi dính buồng tử cung nên chuẩn bị gì
Buổi khám đầu tiên chủ yếu là dựng lại câu chuyện: thủ thuật nào, vào lúc nào, sau đó kinh thay đổi ra sao. Bác sĩ thăm khám để loại trừ những nguyên nhân khác ở âm đạo, cổ tử cung, rồi quyết định có cần thử thai, thăm dò nội tiết hay chỉ định các phương pháp nhìn vào lòng tử cung. Nên mang theo:
- Giấy ra viện hoặc phiếu thủ thuật của các lần nạo, hút, mổ trước đó.
- Ghi chép ngày có kinh và lượng máu của ba đến sáu tháng gần đây.
- Các phiếu siêu âm, chụp tử cung hay kết quả thăm dò đã làm ở nơi khác.
- Tên các biện pháp tránh thai hoặc liệu pháp nội tiết đang dùng, nếu có.

Phí khám tại Phòng khám Phụ sản Alpha là 300.000đ/lần (khám tiêu chuẩn) hoặc 500.000đ/lần (khám chuyên gia), theo bảng giá đăng trên trang web. Mức này có thể được điều chỉnh, nên hãy hỏi lại khi hẹn lịch. Thăm dò nào bác sĩ chỉ định thêm sẽ được báo giá trước khi thực hiện.
Câu hỏi thường gặp
Dính buồng tử cung có tự khỏi không?
Dải dính đã xơ hóa thường không tự tách ra. Dính rất nhẹ, dạng sợi mảnh, đôi khi không gây triệu chứng và có thể không cần can thiệp nếu người bệnh không có nhu cầu sinh con. Khi đã có kinh ít, mất kinh, đau hay khó có thai thì cần được đánh giá để quyết định có tách dính hay không.
Chỉ nạo, hút một lần có bị dính không?
Có thể, dù nguy cơ thấp hơn người làm nhiều lần. Dính cũng có thể xuất hiện sau xử trí sảy thai không dùng dụng cụ nạo. Vì vậy, sau bất kỳ thủ thuật nào trong lòng tử cung, theo dõi kinh nguyệt ba chu kỳ tiếp theo là việc nên làm.
Dính buồng tử cung nhưng chưa điều trị, có thể tự mang thai không?
Một số người dính nhẹ vẫn có thai tự nhiên. Tuy vậy, thai trong buồng tử cung còn dính có nguy cơ sảy và các vấn đề về bánh nhau cao hơn. Người đang mong con và có tiền sử gợi ý nên được đánh giá buồng tử cung trước, thay vì chờ đợi lâu.
Sau mổ tách dính bao lâu thì có thể có thai?
Không có một mốc chung cho mọi người. Thông thường bác sĩ chờ niêm mạc lành và có thể soi kiểm tra lại buồng tử cung trước khi cho phép cố gắng có thai. Trong nghiên cứu lớn nhất hiện có, phần lớn các lần mang thai xảy ra trong ba năm sau mổ. Thời điểm cụ thể do bác sĩ điều trị hẹn.
Dính buồng tử cung có gây đau không?
Nhiều người không có cảm giác đau nào. Đau thường gặp khi dải dính chặn đường ra của máu kinh ở eo hoặc cổ tử cung, khiến máu ứ lại, gây đau quặn theo chu kỳ. Đau bụng dưới còn do nhiều bệnh khác, nên cần khám để phân biệt.
Đã bị dính một lần, lần sau có thai cần lưu ý gì?
Nên khám thai sớm và báo rõ tiền sử dính, đã tách mấy lần, mức độ ra sao. Thai kỳ sau điều trị dễ gặp sinh non, bánh nhau bám bất thường và băng huyết sau sinh, nên cần được theo dõi tại nơi có khả năng xử trí các tình huống này.
Kết luận
Kinh ít hẳn hay mất kinh xuất hiện sau một lần nạo, hút hoặc can thiệp sau sinh là manh mối quan trọng nhất để nghĩ tới dính buồng tử cung. Nội soi vừa xác định được vừa tách được dải dính, nhưng có thể cần làm nhiều lần, và thai kỳ sau đó nên được theo dõi sát ngay từ đầu.
Người từng làm thủ thuật trong tử cung rồi thấy kinh nguyệt thay đổi có thể đem theo giấy tờ của lần thủ thuật trước tới Phòng khám Phụ sản Alpha (53 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội): bác sĩ thăm khám phụ khoa, sắp lại mốc thời gian từ lần can thiệp tới lúc kinh đổi khác, rồi giới thiệu nơi soi buồng tử cung khi cần; lịch hẹn có ở trang đặt lịch khám.
Nguồn tham khảo
- MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ). Asherman syndrome, rà soát 29/05/2026. medlineplus.gov
- Hooker AB và cộng sự. Systematic review and meta-analysis of intrauterine adhesions after miscarriage. Hum Reprod Update 2014;20(2):262-78. PubMed 24082042
- Hanstede MM và cộng sự. Results of centralized Asherman surgery, 2003-2013. Fertil Steril 2015;104(6):1561-8. PubMed 26428306
- Hanstede MMF và cộng sự. Live births after Asherman syndrome treatment. Fertil Steril 2021;116(4):1181-7. PubMed 34130799
- Hanstede MMF và cộng sự. “The threat of Asherman syndrome”: fetal-maternal outcomes. Fertil Steril 2025;124(5 Pt 2):1104-14. PubMed 40578664
- Hanstede MMF và cộng sự. Hormonal support in women with Asherman syndrome does not lead to better outcomes: a randomized trial. Reprod Med Biol 2023;22(1):e12526. PubMed 37396823
- Bosteels J và cộng sự. Anti-adhesion therapy following operative hysteroscopy for treatment of female subfertility. Cochrane Database Syst Rev 2017;11:CD011110. PubMed 29178172
- Deans R, Abbott J. Review of intrauterine adhesions. J Minim Invasive Gynecol 2010;17(5):555-69. PubMed 20656564
- Yu D và cộng sự. Asherman syndrome: one century later. Fertil Steril 2008;89(4):759-79. PubMed 18406834
