
Cập nhật ngày 15/11/2026
Người phụ nữ từng có thai, dù lần đó sinh con, sảy thai hay thai ngoài tử cung, nay mong con đủ 12 tháng mà chưa có thai lại thì được xếp vào nhóm hiếm muộn thứ phát (tên khác: vô sinh thứ phát). Với người vợ từ 35 tuổi, mốc chờ rút còn 6 tháng. Lần mang thai trước diễn ra suôn sẻ không có nghĩa lần này cũng vậy, nên cả hai vợ chồng đều cần được khám.
Thế nào thì được xếp là “thứ phát”
Điều kiện để gọi là thứ phát là từng có một thai được xác nhận, không bắt buộc phải từng sinh con. Bảng thuật ngữ quốc tế do nhóm ICMART soạn dùng mốc “thai lâm sàng”: thai đã thấy túi thai trên siêu âm hoặc có dấu hiệu lâm sàng chắc chắn, gồm cả thai nằm ngoài tử cung.
Bộ Y tế, trong Hướng dẫn quốc gia về chăm sóc sức khỏe sinh sản ban hành theo Quyết định 4128/QĐ-BYT năm 2016, mô tả gọn hơn: người vợ đã mang thai từ một lần trở lên, sau đó mong con từ một năm trở lên mà không thụ thai lại. Cách phân loại quốc tế cũng chia hai dạng như vậy: dạng thứ nhất ở người chưa có thai lần nào, dạng thứ hai ở người đã từng mang thai.
Các tình huống ranh giới hay khiến người bệnh băn khoăn được tóm lại ở bảng sau:
| Tiền sử của người vợ | Cách xếp loại |
|---|---|
| Đã sinh con, dù sinh thường hay sinh mổ | Thứ phát |
| Từng sảy thai hoặc thai lưu đã thấy túi thai | Thứ phát |
| Từng có thai ngoài tử cung được xác định | Thứ phát |
| Chỉ que thử hai vạch rồi ra kinh, chưa từng thấy túi thai | Thai sinh hóa, ICMART không tính là thai lâm sàng; bác sĩ xét từng trường hợp |
| Có thai với người trước, chồng hiện tại chưa có con | Vợ thứ phát, chồng có thể nguyên phát; cả hai đều cần đánh giá |
Ở người nam, bảng thuật ngữ quốc tế cũng gọi là thứ phát khi người đàn ông từng góp phần tạo nên một thai. Trong phân loại bệnh ICD-11, hai dạng có mã riêng; ICD-10 đang dùng ở Việt Nam thì chỉ có nhóm mã chia theo nguyên nhân, giải thích ở bài mã N97 trong hồ sơ bệnh án.
Hiếm muộn thứ phát có phổ biến không
Dạng này gặp nhiều hơn người ta thường nghĩ. Trên thế giới, cứ khoảng sáu người trong độ tuổi sinh sản thì có một người gặp vô sinh ở một thời điểm nào đó trong đời.
Ở Anh, ước tính cứ bảy cặp đôi thì khoảng một cặp chật vật khi muốn có con. Hai dạng nguyên phát và thứ phát cũng được tách riêng khi thống kê.
Điều gì có thể đã thay đổi từ lần mang thai trước
Khoảng thời gian giữa hai lần mong con có thể mang theo những thay đổi mà người trong cuộc không nhận ra. Tuổi tăng lên, cân nặng đổi, một lần nhiễm trùng hay một thủ thuật đều có thể để lại dấu vết. Danh sách nguyên nhân chung ở phụ nữ được trình bày ở bài các nhóm nguyên nhân khiến phụ nữ khó có thai; mục này chỉ bàn những thay đổi hay gặp sau một lần có thai.
Tuổi của người vợ
Đây là yếu tố lớn và không đảo ngược được. Lần có thai trước có thể ở tuổi 27, còn bây giờ đã 34 hay 36. Chính vì khả năng sinh sản giảm theo tuổi mà mốc khám được rút từ 12 xuống 6 tháng khi người vợ từ 35 tuổi. Lượng nang noãn còn lại có thể ước tính qua chỉ số AMH, nhưng chỉ số này không dự đoán được việc có thai tự nhiên, như bài xét nghiệm AMH phân tích.
Vòi tử cung
Vòi tử cung là nơi trứng gặp tinh trùng; vòi bị tắc hay dính làm hai bên khó gặp nhau. Khoảng một trong tám phụ nữ từng bị viêm vùng chậu gặp khó khăn khi muốn có thai. Viêm vùng chậu thường bắt nguồn từ nhiễm khuẩn lây qua đường sinh dục không được điều trị, có khi diễn ra âm thầm, gần như không có triệu chứng.
Vòi tử cung còn có thể tổn thương vì những lý do khác: nhiễm khuẩn sau sinh, biến chứng của thủ thuật chấm dứt thai không an toàn, mổ vùng bụng và chậu. Người từng có thai ngoài tử cung cũng dễ có vấn đề ở vòi còn lại, nên cần được đánh giá sớm.

Buồng tử cung sau sảy thai hoặc thủ thuật
Dính buồng tử cung là thay đổi đặc trưng ở nhóm thứ phát, vì nó thường xuất hiện sau các can thiệp vào lòng tử cung. Một tổng quan hệ thống năm 2014 gộp 10 nghiên cứu trên 912 phụ nữ, thấy khoảng 19% có dính buồng tử cung khi soi buồng sau sảy thai. Nguy cơ cao hơn ở người từng sảy thai nhiều lần và người được nạo hút.
Một tổng quan khác năm 2016 ghi tỷ lệ dính khoảng 30% sau nạo so với 13% khi lấy mô sót bằng soi buồng tử cung. Dấu hiệu gợi ý là kinh ra ít hẳn hoặc mất kinh sau thủ thuật. U xơ tử cung, polyp buồng tử cung và sẹo mổ lấy thai cũ cũng nằm trong nhóm nguyên nhân tại tử cung.
Rụng trứng không đều
Sau sinh, chu kỳ kinh có thể đổi do tăng cân, rối loạn tuyến giáp, tăng prolactin hoặc tình trạng đa nang buồng trứng (tên mới là PMOS). Đây là nhóm nguyên nhân hay gặp ở phụ nữ. Người có chu kỳ dài trên 35 ngày hoặc thất thường nên nhắc với bác sĩ; bài kinh không đều và chuyện mang thai giải thích mối liên hệ này.
Lạc nội mạc tử cung
Bệnh có thể xuất hiện hoặc nặng dần sau lần sinh, biểu hiện bằng đau bụng kinh tăng, đau khi gần gũi. Lạc nội mạc ảnh hưởng tới vòi tử cung, buồng trứng và môi trường vùng chậu; xem thêm bài lạc nội mạc tử cung là gì.
Phía người chồng cũng có thể đã thay đổi
Việc từng có con với nhau không bảo đảm chất lượng tinh trùng hiện tại vẫn như cũ. Người chồng cần được đánh giá song song với người vợ, bắt đầu bằng tinh dịch đồ.
Nguyên nhân ở nam gồm tắc đường dẫn tinh, giãn tĩnh mạch thừng tinh, rối loạn nội tiết, ảnh hưởng của hóa trị hay steroid đồng hóa. Thuốc lá, rượu bia và béo phì tác động lên cả hai giới. Nhiễm trùng tinh hoàn, phẫu thuật vùng bẹn hay tiếp xúc nhiệt kéo dài cũng có thể ảnh hưởng. Một người chồng từng có con cách đây năm năm vẫn có thể có kết quả tinh dịch đồ khác hẳn hôm nay.
Vì vậy đánh giá hiếm muộn là việc của cả hai, không dồn hết cho người vợ. Ở khoảng một phần tư số cặp, không tìm ra nguyên nhân rõ ràng dù đã làm đủ các bước cơ bản.
Khi nào cần đi khám
Mốc đi khám với hiếm muộn thứ phát giống hệt nguyên phát: không có “thời gian ân hạn” vì đã từng có con. Thời gian được tính từ khi ngừng tránh thai và gần gũi đều đặn, tức trung bình hai đến ba lần mỗi tuần.
| Tình huống | Thời điểm nên đi khám |
|---|---|
| Vợ dưới 35 tuổi, kinh đều | Sau 12 tháng mong con |
| Vợ từ 35 đến 40 tuổi | Sau 6 tháng |
| Vợ trên 40 tuổi | Ngay khi bắt đầu mong con |
| Có bệnh lý đã biết ở vợ hoặc chồng | Không cần chờ đủ mốc |
Các mốc trên theo ASRM và Bộ Y tế. Bộ tiêu chuẩn QS73 của NICE còn đề nghị chuyển chuyên khoa ngay khi người vợ từ 36 tuổi. Những dấu hiệu dưới đây là lý do để đi khám sớm, không cần chờ đủ thời gian:
- Kinh thưa trên 35 ngày, mất kinh hoặc ra máu giữa hai kỳ.
- Kinh ra ít hẳn sau một lần sảy thai, nạo hút hoặc sinh.
- Từng có thai ngoài tử cung hoặc từng viêm vùng chậu.
- Đau bụng kinh tăng dần hoặc đau khi gần gũi.
- Người chồng từng mổ vùng bẹn, quai bị biến chứng hoặc có tinh dịch đồ bất thường.
Đang mong con mà trễ kinh kèm đau bụng một bên, ra máu hoặc choáng váng, đặc biệt ở người từng có thai ngoài tử cung, cần đến cơ sở cấp cứu sản khoa ngay trong ngày.
Lần khám đầu gồm những bước nào
Lần đầu, bác sĩ dành phần lớn thời gian để hỏi và khám, sau đó mới chọn thăm dò phù hợp. Phần hỏi được chú trọng nhất là các lần mang thai trước, cách sinh, biến chứng và những lần sảy thai.
Người vợ được hỏi về chu kỳ kinh, cách tránh thai từng dùng, phẫu thuật, bệnh nội khoa, thuốc lá, rượu bia và tần suất gần gũi; sau đó khám toàn thân và khám phụ khoa. Dựa trên kết quả, bác sĩ cân nhắc siêu âm, xét nghiệm nội tiết, chụp tử cung vòi tử cung có cản quang; người chồng làm tinh dịch đồ. Không phải ai cũng cần làm hết các bước này.
Mang theo giấy tờ cũ giúp buổi khám ngắn và chính xác hơn:
- Giấy ra viện lần sinh, ghi rõ sinh thường hay mổ và có biến chứng gì.
- Thông tin các lần sảy thai: tuổi thai, xử trí bằng thuốc hay thủ thuật.
- Hồ sơ điều trị thai ngoài tử cung nếu có, đặc biệt là đã cắt vòi bên nào.
- Kết quả tinh dịch đồ cũ của người chồng.

Các hướng điều trị thường được bàn tới
Điều trị tùy nguyên nhân tìm được, tuổi người vợ và thời gian đã mong con. Có ba nhóm chính: dùng thuốc, phẫu thuật và các kỹ thuật hỗ trợ thụ thai.
Khi rụng trứng không đều là vấn đề chính, bác sĩ chuyên khoa có thể dùng thuốc giúp rụng trứng. Khi có dính buồng tử cung, polyp hay u xơ ảnh hưởng tới buồng tử cung, phẫu thuật nội soi buồng có thể được cân nhắc. Vòi tử cung tắc hai bên, tinh trùng yếu nặng hoặc tuổi người vợ cao thường dẫn tới hướng hỗ trợ sinh sản, chẳng hạn IUI (đưa tinh trùng đã lọc rửa vào lòng tử cung) hay thụ tinh trong ống nghiệm, thực hiện tại cơ sở được cấp phép.
Lối sống và phòng ngừa
Không phải nguyên nhân nào cũng phòng được, nhưng vài thói quen giúp giữ khả năng sinh sản cho cả hai người. Quan trọng là bỏ thuốc lá, uống ít rượu bia, giữ cân nặng trong khoảng hợp lý và điều trị dứt khoát các bệnh nội khoa như tiểu đường hay rối loạn tuyến giáp.
Với người vợ, khám ngay khi có dấu hiệu viêm nhiễm đường sinh dục (đau bụng dưới, khí hư bất thường, sốt) giúp giảm nguy cơ tổn thương vòi tử cung. Sau sảy thai, nên hỏi bác sĩ về cách xử trí ít can thiệp vào lòng tử cung phù hợp với tình huống của mình và tái khám nếu kinh không trở lại bình thường. Người dự định có thêm con sau 35 tuổi nên trao đổi sớm với bác sĩ thay vì chờ đợi.
Áp lực tâm lý cũng là chuyện thật. Nhiều cặp vợ chồng chịu câu hỏi “bao giờ có đứa thứ hai” từ người xung quanh, trong khi chính họ đang lo lắng. Nên tìm hỗ trợ tư vấn tâm lý khi căng thẳng kéo dài; trao đổi cởi mở giữa hai vợ chồng giúp việc khám và điều trị nhẹ nhàng hơn.
Cặp vợ chồng đến Phòng khám Phụ sản Alpha (53 Nguyễn Trãi, phường Khương Đình (Thanh Xuân cũ), Hà Nội) sẽ được bác sĩ khám phụ khoa, khai thác tiền sử các lần có thai, tư vấn, rồi giới thiệu nơi làm các thăm dò chuyên sâu nếu cần. Có thể đặt lịch khám để chủ động giờ đến. Bản đồ và giờ mở cửa có trong bài viết về lối vào phòng khám ở Khương Đình.

Câu hỏi thường gặp
Một số thắc mắc hay gặp khi đang mong thêm con.
Từng sảy thai rồi hơn một năm chưa có thai lại có tính là hiếm muộn thứ phát?
Có, nếu lần sảy thai đó đã thấy túi thai trên siêu âm. Sảy thai liên tiếp nhiều lần là một vấn đề riêng, bác sĩ sẽ hỏi và đánh giá thêm theo hướng khác.
Hai vợ chồng đã có con chung, chồng có cần đi khám không?
Có. Chất lượng tinh trùng thay đổi theo tuổi, bệnh và lối sống. Vì vậy nên đánh giá cả hai người cùng lúc.
Đang cho con bú thì bao lâu mới tính thời gian mong con?
Khi cho con bú hoàn toàn, rụng trứng thường chưa trở lại đều. Nên tính từ khi có kinh lại đều đặn và đã ngừng tránh thai; nếu sau cai sữa vài tháng kinh vẫn không về, nên đi khám sớm.
Có nên tự làm xét nghiệm AMH trước khi đi khám?
Không cần. AMH không dự đoán khả năng có thai tự nhiên ở người chưa được đánh giá hiếm muộn; bác sĩ sẽ chỉ định khi thật sự cần cho quyết định điều trị.
Đã hiếm muộn thứ phát thì còn tự có thai được không?
Còn, tùy nguyên nhân, tuổi người vợ và số tháng đã mong con. Nhiều cặp có thai trong năm thứ hai mà không cần can thiệp, nhưng người lớn tuổi không nên chờ quá lâu.
Phí khám ban đầu khoảng bao nhiêu?
Theo bảng giá khám đang niêm yết, phòng khám Alpha thu phí 300.000 đồng cho mỗi lần khám tiêu chuẩn, 500.000 đồng cho mỗi lần khám chuyên gia. Bảng giá được cập nhật định kỳ, vì vậy hãy hỏi lại khi gọi đặt hẹn.
Kết luận
Từng có thai không bảo đảm lần sau sẽ dễ như cũ, vì tuổi, vòi tử cung, buồng tử cung và cả tinh trùng đều có thể đã đổi khác. Mốc 12 tháng, hoặc 6 tháng từ 35 tuổi, vẫn áp dụng như với người chưa từng có con, và cả hai vợ chồng nên cùng được khám.
Nguồn tham khảo
- WHO, Thông tin về vô sinh (cập nhật 2025).
- Zegers-Hochschild F và cộng sự, Bảng thuật ngữ quốc tế về vô sinh và chăm sóc sinh sản, 2017.
- Bộ Y tế, Quyết định 4128/QĐ-BYT năm 2016, phần vô sinh.
- ASRM, Ý kiến ủy ban về đánh giá phụ nữ hiếm muộn (2021).
- NICE, Bộ tiêu chuẩn QS73, tuyên bố 2 về chuyển chuyên khoa.
- Mascarenhas MN và cộng sự, Xu hướng vô sinh toàn cầu 1990-2010, PLoS Medicine 2012.
- Hooker AB và cộng sự, Dính buồng tử cung sau sảy thai, tổng quan hệ thống 2014.
- Hooker AB và cộng sự, So sánh nạo và soi buồng lấy mô sót, 2016.
- Gurol-Urganci I và cộng sự, Mổ lấy thai và khả năng sinh sản lần sau, 2013.
- Gurol-Urganci I và cộng sự, Đoàn hệ sản phụ tại Anh về sinh mổ và lần sinh sau, 2014.
- CDC, Thông tin về viêm vùng chậu.
- ACOG, Hỏi đáp: đánh giá hiếm muộn và Hỏi đáp: điều trị hiếm muộn.
- NHS, Tổng quan, nguyên nhân và chẩn đoán vô sinh.
