
Cập nhật ngày 15/11/2026
Xét nghiệm HPV genotype PCR trên hệ thống tự động dùng máy nhân bản gen để dò DNA của 14 type HPV có khả năng gây ung thư trong mẫu phết lấy từ cổ tử cung, đồng thời gọi tên riêng HPV 16 và HPV 18. Phiếu trả về vì vậy thường có ba ô kết quả: HPV 16, HPV 18 và nhóm 12 type còn lại. Ô nào dương tính sẽ quyết định bước tiếp theo: soi cổ tử cung ngay, hay đọc thêm tế bào rồi hẹn theo dõi.
Tên gọi genotype PCR trên hệ thống tự động nói lên điều gì
Cái tên dài gồm ba phần, mỗi phần chỉ một đặc điểm. “PCR” là kỹ thuật nhân bản một đoạn gen đích lên hàng triệu lần để máy đọc được tín hiệu; với real-time PCR, tín hiệu được đo ngay trong lúc nhân bản. “Genotype” (định type) cho biết virus thuộc type nào, không dừng ở mức có hoặc không. “Hệ thống tự động” nghĩa là các khâu tách DNA, pha phản ứng, chạy máy và đọc kết quả được thực hiện trên một dây chuyền khép kín, hạn chế thao tác tay.
Tài liệu chuyên môn năm 2024 của Bộ Y tế (ban hành kèm Quyết định 3792/QĐ-BYT) xếp loại này vào nhóm “định týp phân tầng nguy cơ”: phiếu phải báo ít nhất HPV 16, HPV 18, có thể kèm 12 type nguy cơ cao khác, và dùng được làm xét nghiệm đầu tay đơn lẻ hoặc phối hợp với tế bào học. Văn bản ghi đến cuối năm 2024 đã có 5 xét nghiệm thuộc loại này được cơ quan quản lý quốc tế phê duyệt hoặc xác nhận sơ bộ cho sàng lọc đầu tay.
Trong mỗi lần chạy còn có một kênh gọi là chứng nội, dò gen của chính người làm để chắc mẫu có đủ tế bào. Kênh này không đạt thì phiếu ghi “không hợp lệ”, nghĩa là chưa thể kết luận gì về virus và cần lấy mẫu mới.
14 type nguy cơ cao, và vì sao 16 với 18 có ô riêng
Các type nguy cơ cao không mạnh ngang nhau. Nếu chia type theo phần đóng góp vào ung thư tế bào vảy cổ tử cung, HPV 16 đứng riêng một nhóm với khoảng 60% số ca. Nhóm kế tiếp là HPV 18 (khoảng 15%) và HPV 45 (khoảng 5%). Nhóm 33, 31, 52, 58, 35, vốn họ hàng gần với type 16, cộng lại khoảng 15%; nhóm cuối gồm 39, 51, 59, 56, 68 chiếm khoảng 5%.
Con số khiến HPV 16 một mình nặng ký gần bằng mọi type còn lại cộng lại. Vì thế, người nhiễm HPV 16 hoặc 18 có nguy cơ tổn thương CIN 3 tiềm ẩn đủ cao để được soi cổ tử cung, kể cả khi tế bào học trông bình thường. Ô nhóm 12 type thì khác: nó chỉ cho biết có ít nhất một type trong nhóm, không nói đó là type nào.
Bảng 14 type không gồm HPV 6 và 11. Đây là hai type nguy cơ thấp phổ biến nhất, gây u nhú sinh dục chứ không dẫn tới ung thư, vì thế phiếu âm tính chẳng nói được gì về hai type này.
So với HPV định tính, Pap và xét nghiệm mRNA
Khác biệt nằm ở thông tin phiếu mang lại và việc cần làm khi dương tính. Bảng dưới đặt bốn loại thường gặp cạnh nhau theo mô tả trong hướng dẫn chuyên môn hiện hành:
| Tiêu chí | HPV DNA định tính | HPV DNA định type phân tầng | HPV mRNA | Tế bào học (Pap) |
|---|---|---|---|---|
| Thứ được tìm | DNA của nhóm 14 type, trả lời chung một ô | DNA, có ô riêng cho 16 và 18 | Bản phiên mã của gen gây biến đổi tế bào | Hình thái tế bào cổ tử cung |
| Khi dương tính | Cần thêm một bước phân tầng | Ô 16/18 tự nó là bước phân tầng | Cần thêm bước phân tầng | Có thể cần HPV hoặc soi |
| Lưu ý riêng | Độ nhạy cao, âm tính rất đáng tin | Phiếu chia ô khác nhau giữa các hệ thống | Có thể âm tính trong 2-4 tuần đầu sau nhiễm; chỉ dùng mẫu do nhân viên y tế lấy | Phụ thuộc chất lượng phết và người đọc |
Hai loại HPV và tế bào học có thể chạy trên cùng một lọ dung dịch, gọi là co-test. Khuyến cáo quốc tế hiện nay ưu tiên HPV DNA làm bước sàng lọc đầu tiên và chấp nhận định type từng phần như một cách phân tầng người dương tính, đặc biệt ở nơi khó tiếp cận soi cổ tử cung.
Những tình huống bác sĩ đề nghị làm định type
Có ba tình huống chính: sàng lọc định kỳ, làm rõ một phiếu tế bào học bất thường, và theo dõi người đã xử lý tổn thương ở cổ tử cung. Ở tình huống đầu, Bộ Y tế áp dụng xét nghiệm HPV từ năm 25 tuổi đến năm 65 tuổi, trong đó nhóm 30-49 được ưu tiên, và nếu âm tính thì 5 năm sau mới cần làm lại. WHO đặt mốc bắt đầu muộn hơn, từ 30 tuổi với chu kỳ 5-10 năm, và sớm hơn với phụ nữ có HIV.
Ở tình huống thứ hai, phiếu tế bào học ghi biến đổi nhẹ (thường gặp nhất là ASC-US) sẽ được làm HPV để quyết định có soi ngay hay không. Ở tình huống thứ ba, nguy cơ ở người đã điều trị CIN 2, CIN 3 vẫn cao hơn bình thường trong ít nhất 25 năm, vì vậy cứ 3 năm họ lại làm HPV một lần suốt khoảng thời gian đó. Người dưới 25 tuổi thường không được xét nghiệm HPV thường quy, vì nhiễm thoáng qua ở lứa tuổi này rất phổ biến; danh sách đối tượng cụ thể có trong bài những ai cần được sàng lọc định kỳ.
Chuẩn bị trước buổi hẹn và cách lấy mẫu
Thông thường, bác sĩ hoặc nữ hộ sinh lấy mẫu ngay trên bàn khám, mất vài phút. Người lấy mẫu đặt mỏ vịt, đưa bàn chải vào lỗ cổ tử cung, xoay nhẹ năm vòng rồi khuấy bàn chải trong lọ dung dịch bảo quản. Không lấy mẫu vào lúc đang có viêm cấp đường sinh dục hoặc đang ra máu. Mấy việc nên làm trước buổi hẹn:
- Chọn ngày đã hết kinh hẳn.
- Không đặt thuốc, không thụt rửa, không dùng gel bôi trơn trong 24 giờ trước đó.
- Tránh quan hệ trong 24 giờ trước khi lấy mẫu.
- Mang theo phiếu HPV, tế bào học và giấy ra viện của lần điều trị cổ tử cung trước (nếu có).
Mẫu tự lấy là lựa chọn thứ hai. Người phụ nữ tự đưa que lấy mẫu vào âm đạo; tại Hoa Kỳ, từ tháng 5/2024 cách này được phép thực hiện ngay tại cơ sở y tế với một số xét nghiệm HPV. Mẫu tự lấy không dùng được cho xét nghiệm mRNA và không đọc được tế bào học.

Đọc phiếu: từng tổ hợp ô và bước thường gặp tiếp theo
Ô 16 hoặc 18 dương tính dẫn tới soi cổ tử cung; chỉ ô nhóm khác dương tính thì thường đọc thêm tế bào trước. Bảng dưới gom các tổ hợp hay gặp:
| Phiếu ghi | Bước thường được bàn tới |
|---|---|
| Ba ô âm tính, chứng nội đạt | Hẹn lại sau 5 năm, có thể sớm hơn nếu tiền sử có phiếu bất thường |
| Không hợp lệ | Lấy mẫu lại, chưa kết luận |
| HPV 16 dương tính (có hoặc không kèm ô khác) | Soi cổ tử cung, sinh thiết vùng nghi ngờ |
| HPV 18 dương tính | Soi cổ tử cung như với HPV 16 |
| Chỉ nhóm 12 type, tế bào học bình thường | Thường hẹn xét nghiệm lại sau khoảng 1 năm |
| Chỉ nhóm 12 type, tế bào học bất thường | Soi cổ tử cung, mức khẩn tùy kết quả tế bào |
Khi hai ô cùng dương tính, cách xử trí đi theo ô nguy cơ cao hơn. Hai người cầm phiếu giống hệt nhau vẫn có thể nhận lời hẹn khác nhau, vì bác sĩ còn xét tuổi, các lần sàng lọc trước và những lần điều trị cũ. Thêm một điều nhiều người lo: phiếu dương tính không có nghĩa là bạn đời không chung thủy, vì virus có thể ẩn nhiều năm trước khi được phát hiện.

Ngưỡng nguy cơ phía sau mỗi lời hẹn
Lời hẹn “soi ngay” hay “một năm nữa làm lại” không do cảm tính mà dựa trên con số nguy cơ. Cơ sở đủ điều kiện được khuyến khích dùng mô hình phân tầng công bố năm 2019, xây dựng từ dữ liệu theo dõi hơn 1,5 triệu phụ nữ trong hơn 10 năm. Mỗi người được ước tính khả năng đang có tổn thương CIN 3 trở lên ngay lúc này, dựa trên phiếu hiện tại, các phiếu trước và tiền sử.
Nếu nguy cơ tức thời từ 4% đến 24%, hoặc phiếu báo HPV 16, 18, bước tiếp là soi và sinh thiết. Từ 25% đến 59%, bác sĩ có thể soi sinh thiết hoặc điều trị luôn. Từ 60% trở lên thì ưu tiên điều trị ngay. Dưới 4%, hệ thống chuyển sang nhìn nguy cơ trong 5 năm tới: trên 0,55% thì làm lại HPV sau 1 năm, từ 0,15% đến 0,55% thì sau 3 năm, dưới 0,15% thì sau 5 năm. Hiện đã có ứng dụng giúp bác sĩ tính các ngưỡng này.
Cách nhìn này giải thích vì sao hai phụ nữ cùng có ô nhóm 12 type dương tính lại nhận lời hẹn khác nhau: người từng có phiếu âm tính năm năm trước có nguy cơ thấp hơn người chưa bao giờ được sàng lọc.
Sau khi dương tính: lộ trình từng bước
Phần lớn người dương tính đi qua các bước dưới đây, dừng lại ở bước nào tùy kết quả của bước trước:
- Mang phiếu cùng kết quả các lần sàng lọc trước tới bác sĩ phụ khoa.
- Đọc tế bào học từ chính lọ mẫu cũ, hoặc lấy mẫu mới nếu chưa có.
- Soi cổ tử cung khi ô 16/18 dương tính hoặc tế bào bất thường.
- Sinh thiết vùng nghi ngờ để giải phẫu bệnh xếp mức CIN 1, 2 hay 3.
- CIN 1 thường được theo dõi; CIN 2-3 thường được cắt bỏ vùng tổn thương.
- Sau điều trị, làm xét nghiệm có HPV định kỳ theo lịch bác sĩ hẹn.
Về bước 3 và 4, bài soi cổ tử cung cùng hướng dẫn sinh thiết cổ tử cung mô tả chi tiết từng thủ thuật. Cách điều trị CIN 2-3 phổ biến là cắt vùng tổn thương bằng vòng điện, tức LEEP; ngoài ra còn có áp lạnh, áp nhiệt, đốt điện và laser. Trên 90% ca nhiễm HPV đào thải virus trong 2 năm và ung thư xâm lấn thường chỉ xuất hiện sau 10-15 năm nhiễm kéo dài, nên đi đúng lịch hẹn quan trọng hơn lo lắng.
Những hiểu lầm thường gặp quanh phiếu genotype
Hiểu lầm: HPV 16 dương tính là đã có ung thư. Phiếu chỉ cho biết đang có virus. Kết quả dương tính không đồng nghĩa với việc đã mang tổn thương ác tính hay tiền ác tính, mà chỉ báo nguy cơ cao hơn về sau; muốn biết cổ tử cung có tổn thương hay không phải nhờ soi và lấy mẫu mô.
Hiểu lầm: có thuốc diệt được HPV. Hiện chưa có cách điều trị chính virus. Điều trị nhắm vào tổn thương mà virus gây ra, như tổn thương tiền ác tính hay u nhú sinh dục, còn virus thường được cơ thể tự loại bỏ.
Hiểu lầm: lần này âm tính thì từ nay không cần làm nữa. Âm tính là tín hiệu tốt, nguy cơ CIN 3 trong 5 năm sau đó rất thấp, nhưng nhiễm mới hoặc virus tái hoạt động vẫn có thể xảy ra, nên lịch 5 năm vẫn cần giữ cho tới khi bác sĩ cho dừng.
Khi nào cần đi khám sớm, không chờ lịch sàng lọc
Sàng lọc dành cho người chưa có biểu hiện gì; có dấu hiệu thì cần khám trực tiếp. Nên hẹn bác sĩ phụ khoa sớm nếu gặp:
- Chảy máu bất thường: sau quan hệ, ngoài kỳ kinh, hoặc khi đã mãn kinh.
- Khí hư tăng nhiều hoặc đổi mùi rõ rệt.
- Đau lưng, đau chân hay đau vùng chậu dai dẳng, sụt cân không rõ lý do.
- Phiếu báo HPV 16 hoặc 18 nhưng chưa được hẹn soi.

Câu hỏi thường gặp
Ô “HPV nguy cơ cao khác” dương tính có đáng lo không?
Có cần theo dõi nhưng thường chưa phải soi ngay. Nhóm này gồm 12 type, mỗi type góp phần nhỏ vào số ca ung thư; nếu tế bào học bình thường, lời hẹn hay gặp là làm lại sau khoảng một năm.
Phiếu ghi HPV 18/45 chung một ô là sao?
Một số hệ thống gộp hai type này vì chúng gần nhau và cùng liên quan tới ung thư biểu mô tuyến. Cách đọc vẫn như ô 18: dương tính thì bác sĩ thường đề nghị soi.
Xét nghiệm định type mất bao lâu có kết quả?
Phụ thuộc nơi làm và lịch chạy máy; hệ thống tự động có thể chạy nhiều mẫu cùng lúc, nhưng nếu mẫu phải gửi đi nơi khác thì thời gian kéo dài hơn. Nên hỏi trước ngày trả phiếu và người sẽ giải thích.
Từng dương tính, lần sau âm tính thì đã hết hẳn chưa?
Thường là cơ thể đã kiểm soát được virus. Tuy vậy vẫn có người dương tính trở lại sau nhiều năm, nên lịch hẹn tiếp theo vẫn do bác sĩ quyết định dựa trên toàn bộ tiền sử.
Đã tiêm phòng HPV có cần làm định type?
Có. Vắc xin không bao phủ đủ 14 type nguy cơ cao, nên người đã tiêm vẫn sàng lọc theo lịch như người chưa tiêm; thông tin về loại 9 chủng được tổng hợp ở trang vắc xin HPV 9 chủng. Chi phí của loại định type được so sánh trong bài xét nghiệm HPV bao nhiêu tiền.
Đang mang thai có làm được không?
Lấy mẫu cổ tử cung vẫn làm được khi mang thai; phụ nữ mang thai vẫn nên sàng lọc theo lịch thường quy. Nếu phải soi hay điều trị, bác sĩ sẽ cân nhắc thời điểm, thường hạn chế điều trị cho tới sau sinh.
Kết luận
Giá trị lớn nhất của loại định type là chia người dương tính thành hai nhóm ngay từ phiếu đầu tiên: nhóm có HPV 16, 18 cần soi, nhóm còn lại thường đọc thêm tế bào rồi theo dõi. Ai đã có phiếu từ bất kỳ nơi nào có thể mang tới Phòng khám Phụ sản Alpha (53 Nguyễn Trãi, phường Khương Đình (Thanh Xuân cũ), Hà Nội), nơi bác sĩ phụ khoa đọc lại phiếu, khám và khi có chỉ định thì thực hiện soi cổ tử cung, sinh thiết hoặc LEEP; danh mục thủ thuật đầy đủ nằm trong mục điều trị phụ khoa. Lần đầu đến khám, chị em nên xem qua bài về Phụ Sản Alpha ở Thanh Xuân.
Nguồn tham khảo
- Bộ Y tế, tài liệu chuyên môn dự phòng ung thư cổ tử cung ban hành theo QĐ 3792 (12/2024).
- IARC, IARC Handbooks tập 18, sàng lọc cổ tử cung (2022).
- WHO, hướng dẫn sàng lọc và điều trị tổn thương tiền ung thư, ấn bản 2 (2021).
- WHO, fact sheet cervical cancer (triệu chứng, dự phòng).
- WHO, tờ thông tin HPV và ung thư.
- ASCCP, bộ đồng thuận 2019 phân tầng theo nguy cơ.
- ACOG, khuyến cáo thực hành 2020 về xử trí bất thường khi sàng lọc.
- NCI, giải thích kết quả HPV và Pap bất thường.
- NCI, tin FDA cho phép tự lấy mẫu HPV tại cơ sở y tế (2024).
- NHS, trang giải thích kết quả sàng lọc cổ tử cung.
- MedlinePlus, trang giải thích xét nghiệm HPV cho người bệnh.
- CDC, thông tin cơ bản về HPV sinh dục.
